Nasza Fundacja w dniach 4-5 lipca 2025 roku zrealizowała projekt pod nazwą „Płk Aleksander Nowaczyński – z urzędowskiej chałupy do Wilhelmshaven” współfinansowany przez Ministerstwo Obrony Narodowej w ramach konkursu “Historia i tradycje oręża polskiego” zorganizowanego przez Departament Edukacji, Kultury i Dziedzictwa MON.
W ramach głównych wydarzeń upamiętniających postać pułkownika Aleksandra Nowaczyńskiego, 4 lipca 2025 roku w Urzędowie odbyła się konferencja popularnonaukowa, w której udział wzięło sześciu prelegentów wśród których znaleźli się rekonstruktorzy, regionaliści oraz pracownicy dydaktyczni.
Zanim rozpoczęto część referatową, głos zabrali zaproszeni goście. Jako pierwszy wystąpił Paweł Dąbrowski – Burmistrz Urzędowa , następnie syn pułkownika Nowaczyńskiego – Roman Nowaczyński oraz prof. Marian Surdacki – prezes Towarzystwa Ziemi Urzędowskiej, którego honorowym prezesem był niegdyś sam pułkownik.
Wystąpienia prelegentów miały charakter przekrojowy i ukazywały szeroki kontekst historyczny działalności pułkownika Nowaczyńskiego oraz jego epoki. Pierwszy referat wygłoszony przez Michała Kuśmiderskiego poświęcony był biografii Aleksandra Nowaczyńskiego – od jego narodzin w Urzędowie, przez służbę w Wojsku Polskim, aż po udział w kampaniach II wojny światowej. Drugi prelegent – Wojciech Gągała – przybliżył dzieje Korpusu Ochrony Pogranicza, omawiając jednocześnie interesujące szczegóły dotyczące jego umundurowania i uzbrojenia.
Trzeci referat, wygłoszony przez dr. Marka Gielacińskiego pracownika Uniwersytetu Warszawskiego, dotyczył społecznego wkładu mieszkańców województwa lubelskiego w przygotowania obronne państwa w latach 1936–1939. Następnie głos zabrał dr Dominik Szulc, przedstawiciel Narodowego Instytutu Dziedzictwa oddział w Lublinie, który zaprezentował dzieje 24. Pułku Ułanów – formacji stacjonującej przed wojną w pobliskim Kraśniku.
Piąty referat, przygotowany przez dr Piotra Sadowskiego wykładowcę z Podhalańskiej Uczelni Zawodowej, poświęcony był szlakowi bojowemu 10. Brygady Kawalerii płk. dypl. Stanisława Maczka w kampanii wrześniowej 1939 roku. Ostatnie wystąpienie należało do dr Marcina Palucha historyka wojskowości i wykładowcy Lotniczej Akademii Wojskowej w Dęblinie, który szczegółowo przedstawił uzbrojenie oraz działania bojowe 1. Dywizji Pancernej gen. Maczka – od lądowania w Normandii, przez Belgię i Holandię, aż po zdobycie niemieckiego Wilhelmshaven.
Konferencja trwała ponad pięć godzin i cieszyła się dużym zainteresowaniem – w jej kulminacyjnym momencie na sali obecnych było około 80 uczestników. Wśród zaproszonych gości był ppłk Krzysztof Kaczmarek – dowódca 2. batalionu czołgów oraz przedstawiciele wielu organizacji pozarządowych, w tym Stowarzyszenia Rodzin 1. Polskiej Dywizji Pancernej, Koła Koleżeńskiego 24. pułku ułanów z Kraśnika oraz Grupa Rekonstrukcji 1. Polskiej Dywizji Pancernej „Antwerpia”.
Warto dodać, że konferencji towarzyszyła ekspozycja broni historycznej przygotowana przez Klub Strzelecki TG Sokół – Urzędów. Uczestnicy mogli również zapoznać się z dwiema wystawami: Instytutu Pamięci Narodowej pt. „Polski wysiłek zbrojny w II wojnie światowej” oraz ekspozycją poświęconą dziejom parafii Urzędów, w której ochrzczony został pułkownik Nowaczyński.
Drugi dzień obchodów, przypadający na 5 lipca 2025 roku, rozpoczął się od oficjalnych uroczystości nadania imienia pułkownika Aleksandra Nowaczyńskiego nowemu mostowi w Urzędowie. O godzinie 8:00 w miejscowym kościele parafialnym odprawiona została uroczysta msza święta, podczas której homilię wygłosił proboszcz parafii, ks. dr Andrzej Woch.
Następnie uczestnicy uroczystości udali się w okolice urzędowskich mostów, gdzie odbyło się symboliczne odsłonięcie tablicy informacyjnej z nową nazwą obiektu. Uroczystość miała charakter wojskowy – kompanię honorową wystawił 2. batalion czołgów. Po odsłonięciu nazwy mostu odczytano Apel Poległych i oddano salwę honorową ku czci pułkownika oraz wszystkich żołnierzy walczących o wolność Polski, w szczególności w 1. Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka.
W wydarzeniu wzięli udział przedstawiciele Wojska Polskiego, w tym generał brygady Mirosław Downar – dowódca 10. Brygady Kawalerii Pancernej ze Świętoszowa, jego zastępca pułkownik Dariusz Bielecki, dowódca 2. batalionu czołgów podpułkownik Krzysztof Kaczmarek oraz pułkownik Jerzy Biryłko – dowódca 34. Brygady Kawalerii Pancernej z Żagania.
Obecni byli również przedstawiciele władz państwowych i samorządowych: poseł na Sejm RP Kazimierz Choma, Wicewojewoda Lubelski Andrzej Maj oraz Andrzej Rolla – dyrektor Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. Hieronima Łopacińskiego w Lublinie, który reprezentował Marszałka Województwa Lubelskiego.
Wśród zaproszonych gości znalazł się także kapitan żeglugi wielkiej Roman Nowaczyński – syn pułkownika Aleksandra Nowaczyńskiego, którego imię od tej chwili nosi urzędowski most.
Po zakończeniu oficjalnych uroczystości odbył się kolejny etap zadania publicznego realizowanego przez naszą Fundację – widowisko historyczne przygotowane z udziałem grup rekonstrukcyjnych oraz mieszkańców Urzędowa i okolic. Spektakl, trwający około 40 minut, został podzielony na trzy główne akty, z których każdy odtwarzał kluczowe momenty z życia pułkownika Aleksandra Nowaczyńskiego i dramatyczne wydarzenia września 1939 roku.
Pierwszy akt przedstawiał przygotowania Wojska Polskiego w przededniu wybuchu II wojny światowej. Następnie zrekonstruowano starcia pomiędzy oddziałami Wehrmachtu a żołnierzami polskimi, ilustrując heroizm i determinację obrońców. Towarzyszący inscenizacji komentarz lektorski przypomniał historię bitew stoczonych przez 10. Brygadę Kawalerii, w której składzie walczył stacjonujący niegdyś w pobliżu Urzędowa 24. Pułk Ułanów.
W akcie drugim odtworzono dramatyczną ewakuację ludności cywilnej uciekającej przed niemieckim bombardowaniem. W role cywilów wcielili się mieszkańcy gminy, których zaangażowanie i autentyczność wniosły silny ładunek emocjonalny. Sceny te unaoczniły chaos bitewny, zagrożenie ze strony Luftwaffe oraz trudną sytuację ludności cywilnej. Równocześnie ukazano działania pułkownika Nowaczyńskiego, który kierował ruchem uchodźców i wojsk przez przejście graniczne w Zaleszczykach – jednej z ostatnich dróg ewakuacyjnych na południowo-wschodnich krańcach II Rzeczypospolitej.
Kulminacją widowiska był trzeci akt, ukazujący walki Korpusu Ochrony Pogranicza z wkraczającymi od wschodu oddziałami Armii Czerwonej. Finałowa scena – symboliczne, samotne przejście pułkownika Aleksandra Nowaczyńskiego przez most prowadzący w stronę Rumunii – domknęła opowieść. Tym aktem rozpoczęła się jego dalsza droga na Zachód, gdzie wstąpił w szeregi odradzającego się Wojska Polskiego, kontynuując służbę na frontach II wojny światowej.
W wydarzeniach drugiego dnia – zarówno w oficjalnych uroczystościach, jak i podczas widowiska historycznego – uczestniczyło około 300 mieszkańców Urzędowa i okolic, reprezentujących wszystkie grupy wiekowe.
Szczególną uwagę przyciągnęły współczesne pojazdy wojskowe zaprezentowane przez żołnierzy jednostek pancernych: nowoczesny czołg Leopard 2PL oraz kołowy transporter opancerzony KTO Rosomak. Możliwość zobaczenia z bliska sprzętu używanego obecnie przez Wojsko Polskie stanowiła nie tylko atrakcję, ale również doskonałą okazję do popularyzacji wiedzy o współczesnych siłach zbrojnych i ich związkach z dziedzictwem historycznym.
Warto podkreślić, że podczas obu dni obchodów uczestnikom wydarzeń wręczano bezpłatnie broszurę edukacyjną autorstwa Rafała Surdackiego – historyka i regionalisty, od lat zajmującego się dziejami Urzędowa i regionu. Publikacja przybliża losy pułkownika Aleksandra Nowaczyńskiego, ze szczególnym uwzględnieniem działań bojowych dowodzonego przez niego 8. Batalionu Strzelców, znanego pod symboliczną nazwą „Krwawych Koszul”.
Broszura spotkała się z dużym zainteresowaniem – cały nakład, liczący 300 egzemplarzy, został rozdany w całości jeszcze podczas trwania uroczystości. Jej przystępna forma sprawiła, że będzie na pewno stanowiła cenne źródło wiedzy dla lokalnej społeczności chcącej lepiej poznać losy swojego bohatera.
Warto podkreślić, że w ramach realizacji zadania publicznego, jeszcze przed rozpoczęciem głównych uroczystości, prowadzona była internetowa kampania edukacyjna. Na portalu historycznym historiawojen.pl ukazała się seria artykułów popularnonaukowych poświęconych dziejom 1. Dywizji Pancernej generała Stanisława Maczka oraz Korpusu Ochrony Pogranicza:
– Na straży wschodnich rubieży – dzieje Korpusu Ochrony Pogranicza (1924–1939)
– „Krwawe koszule” generała Stanisława Maczka – od Normandii do Wilhelmshaven
– Walki o Tielt i Gandawę – zapomniane zwycięstwa 1. Dywizji Pancernej gen. Maczka
– „Dziękujemy Wam Polacy!” – wyzwolenie Bredy przez 1. Dywizję Pancerną gen. Maczka
– 5 maja 1945 r. 1. Dywizja Pancerna gen. Maczka zdobyła port wojenny w Wilhelmshaven
Publikacje te miały na celu wprowadzenie odbiorców w kontekst historyczny wydarzeń prezentowanych podczas obchodów. Dzięki przystępnej formie i solidnemu opracowaniu merytorycznemu, teksty cieszyły się dużym zainteresowaniem internautów i stały się wartościowym uzupełnieniem programu obchodów.
Artykuł powstał w ramach realizacji przez FUNDACJĘ WSPIERANIA NAUKI I ROZWOJU zadania publicznego pn. „Płk Aleksander Nowaczyński – z urzędowskiej chałupy do Wilhelmshaven” współfinansowanego przez Ministerstwo Obrony Narodowej w ramach konkursu “Historia i tradycje oręża polskiego” zorganizowanego przez Departament Edukacji, Kultury i Dziedzictwa MON.
